13 Kasım 2026

FRİTZ BAADE, TERME SUYU VE KIRŞEHİR’İN ONİKS TAŞI

Sadi Erdem’in arşivinden günümüze ulaşan rapor, Terme Kaplıcası’nın yakın tarihine ışık tutuyor

Eski Kırşehir Senatörü Sadi Erdem’in arşivinden, yeğeni Mehmet Erdem aracılığıyla arşivimize kazandırılan “Prof. Dr. Baade Raporu” başlıklı belge, Terme suyuna ilişkin bir değerlendirmeyi günümüze taşıyor. Rapor, Fritz Baade’nin kaplıca kaynağını canlandırmaya ve yörede taş işlemeciliğini geliştirmeye yönelik çalışmalarını yeniden gündeme getiriyor.

Arşiv Haber: Adnan YILMAZ

 

Kırşehir’in doğal kaynaklarının değerlendirilmesinde iz bırakan isimlerden biri, Alman iktisatçı Prof. Dr. Fritz Baade. Savaş yıllarında zorunlu ikamet için geldiği şehirde Terme kaynağının yeniden canlandırılmasına katkıda bulunan Baade’nin çalışmaları, yörede oniks adıyla tanınan süs taşlarının işlenmesine ve bu alanda insan yetiştirilmesine kadar uzanıyor.

Bu çalışmaları belgeleyen daktilo metni, eski Kırşehir Senatörü merhum Sadi Erdem’in arşivinden, yeğeni ve değerli hemşehrimiz Mehmet Erdem tarafından arşivimize kazandırıldı. “Prof. Dr. Baade Raporu” başlığını taşıyan nüsha, suyun özellikleri ve doğal çıkışı üzerinde duruyor.

ARŞİV BELGESİNDE TERME SUYU

Alt bölümünde “Dr. F. Baade” adı bulunan nüshada, mühür ve imzayla birlikte “Aslının aynıdır” kaydı yer alıyor. Görünen sayfada tarih bulunmadığından belgenin hangi yıl düzenlendiği kesin olarak söylenemiyor. Metnin girişinde ise sıhhi tesisleriyle yeni açılan kaplıcaya ilişkin değerlendirmelerin sunulduğu belirtiliyor.

Raporda Terme suyu şu sözlerle tanımlanıyor:

“Suyun sıcaklık derecesi 45,5 derece olup, bu su Türkiye’de değil Avrupa’da bile az bulunan, bol sıcak ve hamızı karbonlu, çelikli bir maden suyudur.”

Dönemin terminolojisindeki “hamızı karbonlu” ifadesi karbonik asit ve karbondioksit içeriğine, “çelikli” ise demir içeriğine işaret ediyor. Metinde Terme suyu, Avrupa’daki tanınmış bir kaplıca suyuyla karşılaştırılıyor; özellikle kendi artezyen basıncıyla kayalardan çıkması üzerinde duruluyor.

Belgede “Bad Pyrmonede” biçiminde yazılan kaplıca suyunun tulumbayla çıkarıldığı, bunun suyun gaz içeriğini ve doğal özelliklerini etkilediği ileri sürülüyor. Terme’nin kendi basıncıyla yeryüzüne ulaşması ise bir üstünlük olarak değerlendiriliyor. Metnin başında sıcaklık 45,5 derece, sonunda 41,5 derece olarak veriliyor; bu farkın nedeni açıklanmıyor. Hastalıklara ilişkin ifadeler de belgenin yazıldığı dönemin değerlendirmelerini yansıtıyor.

ZORUNLU İKAMETLE BAŞLAYAN KIRŞEHİR BAĞI

1893’te Almanya’nın Neuruppin kentinde doğan Baade, tarım ekonomisi ve kalkınma alanlarında çalışan bir iktisatçı ve sosyal demokrat siyasetçiydi. 1930–1933 arasında Alman Parlamentosunda görev yaptı. Nazilerin iktidara gelmesi üzerine görevlerini kaybetti. Kiel Dünya Ekonomisi Enstitüsünün tarihçesine göre 1935’te Türkiye’ye göç ederek hükûmet danışmanlığı ve öğretim faaliyetlerinde bulundu.

Baade’nin Kırşehir’e gelişi, Türkiye’nin 2 Ağustos 1944’te Almanya ile ilişkilerini kesmesinin ardından Alman vatandaşlarının bir bölümüne uygulanan zorunlu ikamet süreciyle bağlantılıydı. Bu uygulama, Türkiye’nin 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmesinden önce başlamıştı.

KIRŞEHİR’DE BİLİM VE KÜLTÜRÜN İZLERİ

Baade’nin çalışmalarını, aynı dönemde Kırşehir’de bulunan başka bilim ve sanat insanlarının faaliyetleri tamamlıyor. Hindolog Walter Ruben de şehrin tarihi ve kültürel mirası üzerine araştırmalar yürüttü. Aydın Sayılı ile hazırladığı Cacabey Medresesi araştırmasının ilk kısa raporu, 1947’de Türk Tarih Kurumunun Belleten dergisinde yayımlandı.

Müzik eğitimcisi Eduard Zuckmayer ise zorunlu ikamet günlerinde bir koro kurdu. Deutsche Biographie’deki biyografisine göre koro, 1945’te Palestrina’nın bir eserini seslendirdi. Bu çalışmalar, savaşın getirdiği kısıtlamalar içinde Kırşehir’de bilimsel ve sanatsal faaliyetin sürdüğünü gösteriyor.

ESKİ KAYNAK YENİDEN CANLANDIRILDI

Terme, Baade’nin gelişinden önce de bilinen ve kullanılan bir kaplıcaydı. Onun ve çalışma arkadaşlarının katkısı, suyu azalmış eski kaynağın yeniden açılmasına ve değerlendirilmesine yönelikti.

Gazeteci Dursun Yastıman, 25 Temmuz 2022 tarihli yazısında, Türk-Alman Dostluk Cemiyetinden 12 Mayıs 1965’te Yeni Kırşehir gazetesine gönderilen bir mektup ve ekindeki Türkçe metin üzerinden Baade’nin anılarını aktarıyor. Bu anlatıma göre Baade, Hubert Kleinsorge ve Heinrich Romberg’le birlikte, deprem sonrasında akışı çok azalmış kaplıca kaynağında çalıştı. Kaynağın kazılıp düzenlenmesiyle suyun yeniden güçlü biçimde akması sağlandı.

Arşivimizdeki rapor nüshası da suyun özelliklerine ilişkin değerlendirmeleri ve kaplıcayı tanıtma çabasını yansıtıyor. Kaynakta yürütülen çalışmalarla bu metin birlikte okunduğunda, Terme’nin yeniden canlandırılmasına yönelik ilginin farklı yönleri görülüyor.

TERME’NİN KAYALARINDAN TAŞ İŞLEMECİLİĞİNE

Kaplıca çevresindeki çalışmalar sırasında karşılaşılan renkli taşlar, yeni bir uğraşın da başlangıcı oldu. Yastıman’ın Baade’den aktardığı anlatımlarda, bu taşların önce eğe ve zımpara gibi basit araçlarla işlendiği belirtiliyor.

Yörede yaygın biçimde “oniks” adıyla tanınan malzemeyi Baade, “renkli kalsit” olarak adlandırıyor. Yastıman’ın, Meslekî ve Teknik Öğretim dergisinin Eylül 1963 sayısındaki “Amatör Taşçılık” yazısından yaptığı aktarımda, Baade’nin bu malzemeyi oniks ve alabasterden ayırdığı görülüyor. Bu nedenle taşın yerel ticaretteki adıyla mineralojik tanımı aynı kabul edilmemeli.

Baade, Kırşehir’den ayrıldıktan sonra da taş işlemeciliğiyle ilgilenmeyi sürdürdü. Almanya’ya götürdüğü taşlarla evinde küçük bir atölye kurdu; zamanla araçlarını ve çalışma alanını geliştirdi. El işiyle çalışmayı, yoğun akademik ve siyasi hayatı içinde dinlenmesini sağlayan bir uğraş olarak görüyordu.

ABDULLAH ARCAN İLE EĞİTİME VE ÜRETİME UZANAN ÇALIŞMA

Taş işlemeciliğinin Kırşehir’de bir mesleki eğitim alanına dönüşmesinde Sanat Okulu öğretmeni Abdullah Arcan önemli bir yer tutuyor. Yastıman’ın aktardığı Baade anlatısına göre, Arcan’ın Almanya’da eğitim görmesi ve Kırşehir’de donanımlı bir atölye oluşturulması için girişimde bulunuldu.

Arcan, Almanya’da iki yıl boyunca atölyelerde ve Kiel’deki Muthesius okulunda kendisini geliştirdi. Dönüşünde Kırşehir Sanat Okulunda taş işlemeciliği alanında öğrenci yetiştirdi; öğrencilerinden bir bölümü kendi atölyelerini açtı. Yastıman’ın aile bağları üzerinden de tanıdığı bu öğretmen, Kırşehir’de taş işlemeciliğinin gelişmesinde önemli bir rol üstlendi.

Bu sürecin kalıcı yanı, yerel bir hammaddenin değerlendirilmesi için öğretmen yetiştirilmesi, okulda eğitim verilmesi ve üretim imkânlarının geliştirilmesiydi. Terme çevresinde başlayan uğraş, böylece başka insanlara aktarılan bir mesleki birikime dönüştü.

KIRŞEHİR’E DÖNEN BİR VAZO

Baade’nin taşlarla kurduğu bağın müzeye uzanan bir hikâyesi de bulunuyor. Kırşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün “Geleneksel El Sanatları ve Giyim” başlıklı tanıtımında, Baade’nin Almanya’ya götürdüğü Terme taşını Kiel’deki ev atölyesinde vazoya dönüştürdüğü ve eserin Kırşehir’e armağan edilmesini vasiyet ettiği aktarılıyor.

Aynı kaynakta, vazonun 1984’te Baade’nin torunu aracılığıyla Kırşehir Müzesine armağan edildiği belirtiliyor. Terme taşının işlenerek yeniden Kırşehir’e dönüşünü anlatan bu bağışın ayrıntıları, müzenin envanter ve bağış kayıtlarıyla daha da aydınlatılabilir.

1965 TARİHLİ GAZETEDE PROF BAADE CADDESİ

 

Baade’nin Kırşehir’deki hizmetlerinin dönemin basınındaki önemli tanıklarından biri, Cavit Orhan Tütengil’in Cumhuriyet gazetesinin 3 Aralık 1965 tarihli ikinci sayfasında yayımlanan “Prof. Baade Caddesi” yazısı. Tütengil, Baade’nin Terme suları ve Hacıbektaş taşlarıyla ilgisini, Kırşehir’e hizmetlerini ve fahri hemşehriliğini anlatıyor; onun bu hemşehriliğe büyük değer verdiğini aktarıyor.

Tütengil’in yazısı, Baade’nin adını taşıyan caddenin 1965’te mevcut olduğunu gösteriyor. Bu çağdaş kayıt, bazı sonraki yayınlarda geçen 1973 tarihinin ilk adlandırma yılı olarak kullanılmasına engel oluşturuyor. İlk belediye kararının tarihi ise henüz kesinleşmiş değil.

Bu hafızanın yaşatılmasında Kırşehir Belediyesine önemli bir görev düşüyor. Baade’nin adının kentte görünür biçimde korunması, cadde adları ve yönlendirme levhalarında sürekliliğin sağlanması; Terme’ye ve taş işlemeciliğine katkılarını anlatan kısa bir bilgilendirme levhasıyla desteklenmesi değerli bir adım olacaktır. Böylece bir isim, şehirle kurduğu bağ da anlatılarak gelecek kuşaklara aktarılabilir.

Kent hafızasını korumak, bu çalışmaları sürdürecek insan kaynağına da bağlı. Kültür alanında donanımlı ve liyakatli kadroların sürekliliği sağlanamadığında, yerel birikimin ve arşiv bilgisinin kuşaktan kuşağa aktarılması güçleşiyor. Belediye yönetimleri değişse de araştırmaların, kayıtların ve kültür hizmetlerinin devamını sağlayan bir kurumsal yapı; Baade gibi şehre emek vermiş isimlerin unutulmamasının en sağlam güvencelerinden biridir.

KIRŞEHİR’DE FAHRİ HEMŞEHRİLİK VE MENDERES’E VERİLMEYEN PAYE

Baade’ye gösterilen vefa, Kırşehir’in siyasi hafızasında Adnan Menderes’e verilmeyen fahri hemşehrilikle birlikte anılıyor. Osman Bölükbaşı’nın siyasi gücüyle özdeşleşen Kırşehir’in 1954’te ilçe yapılarak Nevşehir’e bağlanması, Menderes yönetimiyle şehir arasında derin bir kırgınlık oluşturmuştu. Kırşehir 1957’de yeniden il statüsüne kavuşsa da bu kararın hatırası kentte yaşamayı sürdürdü.

Kırşehir’de bilinen ve aktarılan anlatıya göre Menderes, çok arzuladığı hâlde şehrin fahri hemşehriliğini alamadı. Baade’ye aynı payenin verildiğini öğrenince de şu sözlerle tepki gösterdi:

“Bir gâvurdan bile esirgemedikleri hemşehrilik payesini Kırşehirliler benden esirgedi.”

Kırşehir’in yerel hafızasında yaşayan bu söz, A. Gürhan Fişek’in Baade üzerine yazısında da bir anlatı olarak yer alıyor. Hikâye, şehre hizmet eden Baade’ye duyulan yakınlıkla, ilçe yapılma kararının doğurduğu siyasi kırgınlığı bir arada yansıtıyor.

Sadi Erdem’in arşivinden günümüze ulaşan rapor; kaplıca suyunu, taş işlemeciliğini ve meslek eğitimini aynı şehir hikâyesinde buluşturuyor. Mehmet Erdem’in katkısıyla korunan bu nüsha, Baade’nin ve birlikte çalıştığı insanların emeğini araştırmak için somut bir dayanak sunuyor. Belgeyi kaynağıyla birlikte yayımlamak, Kırşehir’in üretim ve kültür tarihinin bu sayfasını gelecek kuşaklara aktarmak bakımından değer taşıyor.

Fritz Baade, Kiel’deki 1 Mayıs yürüyüşünde, 1963

KAYNAKLAR

Adnan Yılmaz arşivi: Sadi Erdem’in arşivinden, yeğeni Mehmet Erdem aracılığıyla kazandırılan “Prof. Dr. Baade Raporu” başlıklı tarihsiz nüsha.

Dursun Yastıman, “Diktatör Hitler’in Zulmünden Kaçan Almanlar’ın İkinci Vatanı Kırşehir Oldu”, Kırşehir Çiğdem, 25 Temmuz 2022. https://www.kirsehircigdem.com/diktator-hitlerin-zulmunden-kacan-almanlarin-ikinci-vatani-kirsehir-oldu

Dursun Yastıman, “Hirfanlı Barajı’nın Yapılacağı Yeri 10 Yıl Önceden Almanlar Tesbit Etti”, Kırşehir Çiğdem, 1 Ağustos 2022. https://www.kirsehircigdem.com/hirfanli-barajinin-yapilacagi-yeri-10-yil-onceden-almanlar-tesbit-etti

Cavit Orhan Tütengil, “Prof. Baade Caddesi”, Cumhuriyet, 3 Aralık 1965, s. 2. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/katalog/192/1965/12/3/2

Kiel Dünya Ekonomisi Enstitüsü, “Fritz Baade”, kurum tarihçesi. https://www.kielinstitut.de/de/institut/ueber-das-kiel-institut/die-geschichte-des-kiel-instituts/praesidenten-des-kiel-instituts/fritz-baade/

Kırşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Geleneksel El Sanatları ve Giyim”. https://kirsehir.ktb.gov.tr/TR-64760/geleneksel-el-sanatlari-ve-giyim.html

Deutsche Biographie, “Zuckmayer, Eduard”. https://www.deutsche-biographie.de/sfz143060.html

Aydın Sayılı ve Walter Ruben, Türk Tarih Kurumu Adına Kırşehir’de Cacabey Medresesinde Yapılan Araştırmanın İlk Kısa Raporu, Belleten, XI/44 (1947), 673–681.

  1. Gürhan Fişek, “Prof. Fritz Baade”, Cumhuriyet İnsanları Portreleri / Çalışma Ortamı, sayı 149, Kasım–Aralık 2016. https://portreler.fisek.org.tr/prof-fritz-baade/

 

ARŞİV BELGESİ

“Prof. Dr. Baade Raporu” başlıklı nüsha. Kaynak: Sadi Erdem arşivi; Mehmet Erdem aracılığıyla Adnan Yılmaz arşivine kazandırılmıştır. Görünen sayfada tarih bulunmamaktadır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu sayfanın içeriğini kopyalayamazsınız!