Ortak dilimiz ve tarihimiz, herhangi bir cemaatin ya da küresel gücün nüfuz hesabına sığmayacak kadar değerlidir.
Azerbaycan’da Publika.az’ın 13 Ekim 2026 tarihli “Nurculuğun Azerbaycan için tehlikesi – Riskler ortadan kaldırılmalıdır” başlıklı analizi, iki ülke arasındaki ilişkiler açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir kaygıyı gündeme taşıyor. Yazı, Türkiye kaynaklı dinî cemaat ağlarının Azerbaycan açısından risk oluşturabileceğini savunurken, kardeşlik ilişkilerinin bu faaliyetleri sorgulamayı zorlaştırdığına dikkat çekiyor. Bunlar bir yayın organının değerlendirmeleri; ancak böyle bir tartışmanın açılması bile karşılıklı güvenin hangi noktalarda örselenebileceğini gösteriyor.
AZERBAYCAN’I “28 ŞUBAT” ÜZERİNDEN OKUMANIN TEHLİKESİ
Türkiye–Azerbaycan Dostluk İşbirliği ve Dayanışma Vakfı (TADİV) Başkanı Prof. Dr. Aygün Attar’ın kendi imzasıyla yayımlanan yazıları, tartışmanın kapsamını belirlemek bakımından önemli. Attar, 30 Eylül 2026 tarihli Odatv yazısında, okul kıyafeti düzenlemesini “Azerbaycan’ın 28 Şubat’ı” diye sunmayı “art niyetli bir yaklaşım” olarak değerlendiriyor ve iki ülkenin arasını açmayı hedefleyen haber ağlarına dikkat çekiyor.
14 Ekim 2026 tarihli Haber Global yazısında ise ülke genelinde bir başörtüsü yasağı bulunmadığını; tartışmanın devlet genel eğitim kurumlarındaki üniforma kurallarıyla ilgili olduğunu belirtiyor. Düzenlemede doğrudan “başörtüsü” veya “hicab” kelimesinin kullanılmadığını söylerken, uygulamada başörtüsünün sınırlandırılmasının tartışmanın fiilî boyutunu oluşturduğunu da kabul ediyor. Genel bir yasak bulunmamasının, uygulamada doğabilecek mağduriyetleri görmezden gelmeyi haklı kılmayacağını vurguluyor; din ve vicdan özgürlüğünün, çocukların eğitim hakkının ve üstün yararının korunmasını savunuyor.
Bu yaklaşım, Türkiye’nin kendi siyasi hafızasındaki çatışmaları Azerbaycan’a olduğu gibi taşımanın sakıncalarını hatırlatıyor. Okullardaki uygulamaların eğitim hakkı bakımından sonuçları elbette tartışılabilir. Ancak ülke genelinde bir yasak varmış gibi hüküm vermek, meseleyi anlamayı güçleştirirken karşılıklı tepkileri de büyütebilir. Dostluğu korumak, eleştiriyi doğru bilgiye ve karşılıklı saygıya dayandırmayı gerektirir.
Başörtülü bir öğrencinin eğitim hakkını savunmak elbette meşrudur. Ancak bu savunuya başka bir ülkenin laik düzenini değiştirme veya ona dinî bir siyasi model benimsetme iddiası eklendiğinde mesele farklılaşır. Bireyin inanç özgürlüğü ile cemaatlerin örgütlenme hedefleri birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı şekilde, provokasyon kaygısı da vatandaşların haklarına ilişkin somut şikâyetlerin incelenmesini engellememelidir. Her eleştiriyi provokasyon, her düzenlemeyi din düşmanlığı saymak, sağlıklı değerlendirme imkânını ortadan kaldırır.
GÜLEN DENEYİMİNİN HATIRLATTIKLARI
Publika.az analizinin Fethullah Gülen yapılanması deneyimini hatırlatması ise tartışmanın başka bir boyutunu açıyor. Yazı, geçmişte Türkiye’deki siyasi desteğin de etkisiyle Azerbaycan’a uzanan bu yapının örgütlenmesini, bugünkü kaygıların gerekçelerinden biri olarak gösteriyor. Nurculuk ile Gülen yapılanması arasında ayrım yaparken, benzer örgütlenme yöntemlerinin doğurabileceği risklere dikkat çekiyor.
Gülen yapılanmasının Türk cumhuriyetlerindeki geçmişi, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından açılan yeni ilişki alanlarına uzanıyor. 1990’ların başından itibaren eğitim kurumları, öğrenci yurtları ve iş çevreleriyle kurulan bağlar üzerinden genişleyen ağ, ailelerin kaliteli eğitim arayışından ve Türkiye’ye duyulan yakınlıktan yararlandı. Buradan çıkarılacak sonuç, bu okullarda eğitim gören herkesi aynı siyasi aidiyet içinde değerlendirmek değildir. Asıl mesele, eğitim yoluyla kazanılan itibarın bir cemaatin etki alanını nasıl genişletebildiğidir.
Burada üzerinde durulması gereken, Gülen’in siyasal İslamcı cemaat yapılanmasının bir dönem Türk hükümetlerinin desteğinden ve resmî çevrelerin referanslarından yararlanarak Türk cumhuriyetlerinde faaliyet alanı bulmuş olmasıdır. Türkiye’ye duyulan güvenin bu yapıya da yönelmesi, eğitim ve kültür faaliyetleri üzerinden örgütlenmesini kolaylaştırmıştır. Devletler arasında kurulan dostluk ve güven, herhangi bir cemaat için sorgusuz kabul ve faaliyet imtiyazına dönüşmemelidir.
Gülen yapılanmasının faaliyetlerinde Türkçe ve ortak kültür söylemini kullanması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Türkçe Olimpiyatları, kamuoyuna dil sevgisinin ve kültürel yakınlaşmanın ifadesi olarak sunuldu. Oysa sonradan ortaya çıkan siyasi hedefleriyle birlikte bakıldığında bu görüntü, dışı şekerle kaplanmış, içi zehirlenmiş albenili bir elmayı andırıyordu. Şekerli yüzünde Türkçe, kültür ve kardeşlik vardı; ardında ise bu değerlerin sağladığı güveni cemaat bağlılığına ve siyasi nüfuza dönüştüren bir örgütlenme anlayışı bulunuyordu. Araçsallaştırılan yalnızca dilimiz değil, Türkiye’ye duyulan güven ve halklar arasındaki kardeşlik duygusuydu.
DIŞ DESTEK VE NÜFUZ ARAYIŞLARI
Bu noktada Gülen’in ABD’deki bazı etkili çevrelerden gördüğü destek de sorgulanmalıdır. ABD’de kalmasına destek veren isimler arasında eski CIA görevlileri Graham Fuller ve George Fidas ile eski Ankara Büyükelçisi Morton Abramowitz bulunuyordu. Bu bağlantılar, yapılanmanın uluslararası ilişkilerini incelemeyi gerektirir; ancak Türk cumhuriyetlerindeki bütün faaliyetlerinin ABD tarafından planlandığını tek başına kanıtlamaz.
Gülen’in dışarıya sunduğu eğitim, piyasa ekonomisi, dinler arası diyalog ve Batı’yla uzlaşma söylemi, bazı Amerikan çevrelerinin “ılımlı ve Batı’yla uyumlu İslam” arayışıyla örtüşüyordu. Özellikle 11 Eylül 2001 sonrasında “ılımlı Müslüman ağların” desteklenmesi, Amerikan strateji tartışmalarında açıkça yer aldı. RAND’ın 2007 tarihli “Building Moderate Muslim Networks” raporu bu yaklaşımın örneklerinden biridir. Rapor, Gülen’in 1990’lardaki açılımının ABD tarafından düzenlendiğini kanıtlamaz; dinî ağlarla ilişki kurmanın bir dış politika aracı olarak nasıl düşünüldüğünü gösterir.
Benim üzerinde durduğum, eğitim, yardım ve diyalog faaliyetlerinin kapalı örgütsel bağlılıklarla birleştiğinde oluşturabileceği nüfuz alanıdır. Okullar, öğrencilerin yanında ailelere, mezunlara ve iş çevrelerine de ulaşma imkânı sağlar. Bu ilişkiler bürokrasiye ve siyasete uzandığında, örgütsel sadakatin hukukun ve yurttaşa karşı sorumluluğun önüne geçmesi, bağımsız karar alma süreçlerini müdahaleye açık hâle getirebilir.
Gülen yapılanmasının dış bağlantıları, Türkiye’ye ve Türk dünyasına duyulan yakınlık üzerinden kazanılan güvenin kimlerin amaçlarına hizmet edebildiği sorusunu da gündeme getiriyor. Bu nedenle cemaatlere devlet itibarı kazandıran siyasi tercihler, hem içeride yarattıkları sonuçlar hem de kardeş ülkelerde dış nüfuza açabilecekleri alan bakımından sorgulanmalıdır.
DEVLET DESTEĞİ VE BUGÜNÜN SORUMLULUĞU
Atatürk’ün millî egemenlik, laiklik ve tam bağımsızlık ilkeleri bu nedenle güncelliğini koruyor. Mesele, inançların veya etnik kimliklerin varlığı değildir; bu aidiyetlerin dış nüfuzun veya kapalı örgütsel bağlılıkların aracına dönüştürülmesidir. Farklılıkların eşit yurttaşlık içinde özgürce yaşanması ortak siyasi bütünlüğü güçlendirir.
Gülen deneyimiyle hesaplaşmanın ölçüsü, bugün başka cemaatlere aynı kapıların açılıp açılmadığıdır. Geçmişte bir yapının devlet desteğiyle büyümesini eleştirirken, benzer imkânların siyasi yakınlık gerekçesiyle başka yapılara sunulmasını olağan karşılayamayız. Değişmesi gereken, cemaatlerin adı kadar devletin bu ilişkileri kurma biçimidir. Türkiye’nin diplomatik itibarı, kamu kaynakları ve eğitim kurumları, hiçbir grubun örgütlenme imkânına dönüşmemelidir.
Bunun için yurt dışında eğitim ve kültür adına faaliyet gösteren yapıların finansmanı, yönetimi ve kamu desteği şeffaf olmalıdır. Denetim, bu yapıların iktidarlara yakınlığına göre değişmemelidir. Laiklik, içeride eşit yurttaşlığı korurken dışarıda da farklı inanç ve mezheplerden toplumlarla güvenilir ilişkiler kurulmasını kolaylaştırır. Türkiye’nin belirli bir cemaatin veya dinî yorumun temsilcisi gibi algılanması, ilişkilerinin kapsayıcılığını daraltır.
Bir cemaatin faaliyetleri Türkiye devletinin politikasıyla özdeşleştirildiğinde, o yapıya yönelik güvensizlik Türkiye’ye duyulan güveni de aşındırabilir. Türkiye–Azerbaycan dostluğunun kalıcılığı, halklar arasındaki bağı hükümetlerin dönemsel tercihlerinin ve cemaat ilişkilerinin üzerinde tutabilmeye bağlıdır.
Aynı hassasiyet Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Türkmenistan ile ilişkiler bakımından da geçerlidir. Her birinin kendine özgü toplumsal yapısı, inanç gelenekleri ve devlet tecrübesi bulunuyor. Türkiye’den yükselen dinî-siyasi yönlendirmeler, bu ülkelerde yakınlaşma isteğinin yerini müdahale kuşkusuna bırakmasına yol açabilir. Bir hükümete veya dinî yapıya yönelik eleştirinin bütün bir halka yöneltilmesi de bu güvensizliği derinleştirir.
MEZHEP EKSENLİ İTTİFAKLARIN TEHLİKESİ
Türk cumhuriyetleriyle, özellikle Azerbaycan’la ilişkilerin din ve mezhep eksenine çekilmesi, dış güçlerin yararlanabileceği kırılganlıklar da yaratır. Sünni–Şii farklılıklarının siyasi ayrışmaya dönüştürülmesi, kardeş halkların ortak hareket etme imkânını daraltır. Böyle bir ortamda ABD ve İsrail başta olmak üzere dış aktörlerin, oluşan güvensizlik ve çatışma alanlarından kendi çıkarları doğrultusunda yararlanabileceği göz ardı edilmemelidir. Bu değerlendirme, mevcut tartışmanın bu ülkelerce düzenlendiği iddiası değildir; mezhep üzerinden cepheleşmenin doğurabileceği stratejik tehlikeye ilişkin bir uyarıdır.
Tehlike, İslam ülkelerinin mezhep kimlikleri üzerinden karşıt saflara yerleştirilmesiyle daha da büyür. Devletlerin iktidar, güvenlik ve nüfuz hesaplarına mezhep cilası sürüldüğünde, siyasi anlaşmazlıklar toplumlara bir inanç mücadelesi gibi sunulabilir. Böylece müzakereyle çözülebilecek sorunlar, dinî bağlılıkların harekete geçirildiği kalıcı düşmanlıklara dönüşebilir. Mezhep temelinde kurulan veya bu dille meşrulaştırılan ittifaklar, ülkeleri kendi ulusal çıkarlarını aşan çatışmaların içine çekebilir. Yerel iktidarların ve dinî-siyasi yapıların bu ayrışmayı besleyen tercihlerindeki sorumluluğu da unutulmamalıdır.
Bu cepheleşmenin ağır sonuçlarından biri, dış politikadaki gerilimin toplumların içine taşınmasıdır. Hiçbir vatandaş, inancı veya mezhebi nedeniyle başka bir devletin uzantısı gibi görülmemelidir. Dinî kimliklerin siyasi sadakat ölçüsüne dönüştürülmesi, eşit yurttaşlık duygusunu zedeler; aynı ülkenin insanlarını birbirlerinden kuşku duymaya iter.
Türkiye açısından bunun anlamı açıktır: Bir ülkeyle yakınlığın ölçüsünü mezhebi, diğerine mesafenin gerekçesini farklı inancı yapmak, bağımsız dış politikanın hareket alanını daraltır. Türk dünyasında tarih, dil ve kültür üzerinden gelişen dayanışmanın, İslam dünyasındaki mezhep cepheleşmelerine eklemlenmesi ortak geleceğe zarar verir.
Oysa Türkistan’da Hoca Ahmet Yesevi’ye duyulan sevgiden Anadolu’da Mustafa Kemal Atatürk’e duyulan hayranlığa uzanan kültürel yakınlık, çok daha geniş bir buluşma zemini sunuyor. Farklı çağlara ve düşünce dünyalarına ait bu iki ismin mirası, tek bir çizgiye indirgenmeden ortak hafızamızda yer bulabilir. Yesevi’nin Türkçe tasavvuf geleneği ile Atatürk’ün bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesi, kendi tarihsel bağlamları içinde değerlendirildiğinde bu zenginliğin farklı kaynaklarını oluşturur. Bu mirası herhangi bir cemaatin yorumuna veya mezhep sınırlarına hapsetmek, ortak kültürümüzün kapsayıcılığını daraltır.
Türkiye’nin gözetmesi gereken; bağımsızlığı, laikliği, eşit yurttaşlığı ve karşılıklı egemenlik haklarını esas alan bir dostluk anlayışıdır. Eğitim, bilim, kültür ve ekonomi alanındaki ortaklıkları şeffaf kurumlar üzerinden geliştirmek, tarihsel yakınlığımızı geleceğe taşımanın en sağlam yoludur. Türk dünyasının güvenini büyütmek, ortak değerlerimizi cemaatlerin ve dış güçlerin nüfuz arayışlarına karşı koruyabilmemize de bağlıdır.
Adnan YILMAZ
20-10-2026