by
Adnan YILMAZ (Araştırmacı-Yazar)
Neşet Ertaş’ı yalnızca büyük bir saz ve söz ustası olarak anlamaya çalışmak, onun dünyasının önemli bir bölümünü eksik bırakmak olur. Çünkü Neşet Ertaş, kendi başına ortaya çıkmış bir sanatçı değildi. O, yüzyılların içinden süzülerek gelen Anadolu Abdal geleneğinin içinden doğmuş, bu geleneği yaşamış, dönüştürmüş ve daha geniş dünyaya taşımış büyük bir temsilciydi.
Onu anlamak için önce o geleneğin izini sürmek gerekir.
Bu iz, Anadolu’nun çok daha eski halk kültürlerine; kopuzun, sözün, ozanın ve “dede”nin toplum içindeki saygınlığına kadar uzanır. Dede Korkut anlatılarında görülen ozanlık dünyası ile Hoca Ahmed Yesevî çevresinde şekillenen halk tasavvufu, Anadolu’ya taşınan Türk kültürünün önemli damarlarından birini oluşturdu. 13. yüzyılda Anadolu’da yaşanan büyük toplumsal hareketler ve Türkmen çevrelerinin taşıdığı inanç dünyası da bu kültürel zeminin şekillenmesinde önemli rol oynadı.
Bu nedenle Anadolu Abdallarını yalnızca bir müzik topluluğu veya saz çalan insanlar olarak görmek doğru değildir. Onlar, sözü, sazı, şiiri, inancı, töreyi, toplumsal hafızayı ve yaşam biçimini birlikte taşıyan bir kültürün temsilcileridir.
Yüzyıllar boyunca Anadolu’da dilden dile aktarılan bu miras; Yunus Emre’den Pir Sultan Abdal’a, Kaygusuz Abdal’dan Kul Himmet’e, Teslim Abdal’dan Karacaoğlan’a, Dadaloğlu’na ve daha sonraki âşık ve ozanlara uzanan geniş bir halk şiiri ve musiki geleneğiyle iç içe yaşadı.
Bu gelenekte şiir yalnızca okunmaz; söylenir.
Saz yalnızca çalınmaz; anlatır.
Türkü yalnızca dinlenmez; yaşanır.
Ve bozlak yalnızca bir müzik biçimi değildir. Bazen bir insanın, bazen bir topluluğun, bazen de bütün bir Anadolu’nun yüzyıllar boyunca biriktirdiği acının, sevdanın, ayrılığın ve başkaldırının sesidir.
BABADAN OĞULA TAŞINAN BİR HAFIZA
Anadolu’nun büyük sosyal kırılmaları içinde halkın hayatı değişirken, bu geleneğin taşıyıcıları da kendi kültürel hafızalarını korumaya çalıştılar.
Çünkü onlar, yazılı arşivlerden çok hafızaya güveniyorlardı.
Bir türkü babadan oğula, bir deyiş ustadan çırağa, bir bozlak bir başka bozlağa eklenerek yüzyılları aştı.
Bulduk ve Yusuf Usta’lardan Muharrem Ertaş’a, Hacı Taşan’dan Çekiç Ali’ye ve onların ardından Neşet Ertaş’a uzanan çizgide asıl dikkat çekici olan, yalnızca sanatçıların isimleri değildir. Asıl önemli olan, bu isimlerin taşıdığı kültürel sürekliliktir.
Her kuşak kendisinden öncekinden aldığı mirasa kendi hayatını kattı.
Kimi yerde bir dize değişti, kimi yerde ezgi dönüştü, kimi yerde eski bir söz yeni bir anlam kazandı. Fakat özdeki hafıza bütünüyle kaybolmadı.
Böylece yüzlerce yıllık türküler, başka dönemlere ulaşarak yeniden hayat buldu.
KENDİ KÜLTÜRÜNE YABANCILAŞMAYANLAR
Anadolu Abdallarının taşıdığı kültürün değerini anlamak için yalnızca müziğe bakmak da yeterli değildir.
Çünkü tarih boyunca bu kültür zaman zaman küçümsendi, dışlandı ve baskı altında kaldı.
Çalgının, türkünün ve halk oyunlarının günah veya ayıp sayıldığı dönemlerde; halkın kendi müzik kültürüyle arasına duvarlar örülmek istendi. Dinî anlayışların katı yorumları, sazı ve sözü dışlayan yaklaşımlar, Anadolu’nun yerleşik halk kültürünü de etkiledi.
Fakat bütün bu baskılara rağmen bu insanlar sazlarını susturmadılar.
Türkülerini unutmadılar.
Deyişlerini terk etmediler.
Semahlarını yaşattılar.
Ve belki de en önemlisi, kendi kültürlerine yabancılaşmadılar.
Bu nedenle Anadolu Abdalları yalnızca bir müzik geleneğini değil, aynı zamanda Anadolu insanının kendi hafızasını koruma mücadelesini de temsil ederler.
Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte kültürel alanın yeniden açılması, halk müziğinin ve folklorun daha görünür hâle gelmesine imkân sağladı. Böylece daha önce çoğu zaman yerel çevrelerle sınırlı kalan birçok ezgi, söz ve icra biçimi Türkiye’nin ortak kültür hafızasına taşındı.
Anadolu’nun halk müziği artık yalnızca köy odalarında, düğünlerde, cemlerde ve meydanlarda değil; müzik ve edebiyat tarihinin de kalıcı bir parçası olarak görülmeye başladı.
NEŞET ERTAŞ İŞTE BU DAMARIN İÇİNDEN GELDİ
Neşet Ertaş’ı büyük yapan şey yalnızca güzel saz çalması veya etkileyici bir sese sahip olması değildi.
Onu büyük yapan, yüzyılların içinden gelen bir kültürü kendi çağının diliyle yeniden söyleyebilmesiydi.
Babası Muharrem Ertaş’ın müziğinde bulunan tarih, Neşet Ertaş’ın sazında ve sözünde başka bir biçime büründü.
Eski deyişlerin, bozlakların, gurbetin, ayrılığın, aşkın, yoksulluğun, insan sevgisinin ve gönül dünyasının içinden geçen bu miras, onun sanatında yeni bir hayat buldu.
Neşet Ertaş, geleneğin sadece tekrar edicisi olmadı.
Geleneği yeniden yarattı.
Bunu yaparken özünü kaybetmedi.
İşte onu farklı kılan da buydu.
Kendi topluluğunun hafızasından kopmadan evrenselleşebildi.
Kırşehir’den, Orta Anadolu bozkırından, Abdallık geleneğinden ve Anadolu insanının hayatından çıkan bir ses; zamanla Türkiye sınırlarını aşarak insanlığın ortak duygularına seslenmeye başladı.
Çünkü aşkın dili yerel değildir.
Ayrılığın dili yerel değildir.
Gurbetin, yoksulluğun, hasretin ve insan sevgisinin de sınırı yoktur.
Neşet Ertaş’ın türkülerinin geniş kitlelere ulaşmasının sırrı biraz da buradadır.
“GÖNÜL GÖZÜ” OLMADAN NEŞET ERTAŞ ANLAŞILAMAZ
Neşet Ertaş’ı anlamak için yalnızca kulağın değil, gönül gözünün de açık olması gerekir.
Çünkü onun türkülerindeki gönül gözü, sadece Neşet Ertaş’ın kişisel dünyasına ait değildir.
O gözün arkasında yüzyılların Anadolu’su vardır.
Dede Korkut’un ozan dünyası…
Ahmed Yesevî’nin halkla buluşan tasavvuf anlayışı…
Yunus Emre’nin insan sevgisi…
Pir Sultan’ın itirazı…
Karacaoğlan’ın aşkı…
Dadaloğlu’nun özgürlük duygusu…
Muharrem Ertaş’ın bozlağı…
Ve Anadolu insanının yüzyıllar boyunca biriktirdiği sevinç, acı, gurbet ve hasret…
Neşet Ertaş’ın sazından çıkan ses, işte bütün bu büyük birikimin içinden gelir.
Bu yüzden onun türkülerinde yalnızca bir sanatçının hayatını değil, Anadolu insanının ortak hafızasını buluruz.
“Gönül” kelimesinin onun sanatında bu kadar önemli olmasının sebebi de budur.
Çünkü Anadolu’nun halk ozanları için gönül; insanın yalnızca duygularının değil, hafızasının, vicdanının, sevgisinin ve hakikat arayışının da mekânıdır.
BİR SANATÇIDAN DAHA FAZLASI
Bugün Neşet Ertaş konuşulurken çoğu zaman onun kişiliği, sazı, sesi ve eserleri anlatılıyor.
Oysa asıl büyük hikâye, onun şahsının arkasında duran kültürel zincirdedir.
Neşet Ertaş olmasaydı bu gelenek yine yaşayacaktı.
Ama Neşet Ertaş sayesinde bu geleneğin sesi çok daha geniş bir coğrafyada duyuldu.
O, kendisinden önce gelenlerin türkülerini alıp çağının insanına ulaştırdı. Kendisinden sonra gelenlere de yeni bir yol açtı.
Bu bakımdan Neşet Ertaş’ın büyüklüğü, yalnızca yaptığı eserlerin sayısında değil; bir kültürün hafızasını geleceğe taşımasındadır.
Anadolu Abdalları, yüzyıllar boyunca sarayların ve resmî kültür çevrelerinin dışında kalarak kendi halk kültürlerini yaşattılar.
Anadolu halkı çoğu zaman saray müzisyenlerinin isimlerini değil, kendi ozanlarının türkülerini hatırladı.
Çünkü halk, kendisini anlatan sözü kendi hafızasında sakladı.
İşte Neşet Ertaş da o büyük hafızanın içinden çıktı.
BOZLAK, YALNIZCA BİR MÜZİK BİÇİMİ DEĞİL; ANADOLU’NUN YÜZYILLAR BOYUNCA İÇİNE ATTIĞI SÖZÜN DIŞARI ÇIKMIŞ HÂLİDİR.
Anadolu bazen büyük toplumsal olaylarla sarsıldı.
İnsanlar yerinden edildi.
Yoksulluklar yaşandı.
Savaşlar, göçler, ayrılıklar ve ölümler kuşaktan kuşağa aktarıldı.
Fakat Anadolu bütün bu acılara rağmen türküsünü susturmadı.
Kimi zaman bir düğünde sevincini anlattı.
Kimi zaman bir gurbetçinin ardından ağıt yaktı.
Kimi zaman bir sevdayı bozlakla dile getirdi.
Kimi zaman da haksızlığa karşı sözünü söyledi.
Bu nedenle bozlak, yalnızca bir müzik biçimi değil; Anadolu’nun yüzyıllar boyunca içine attığı sözün dışarı çıkmış hâlidir.
Neşet Ertaş’ın sesi de bu büyük çığlığın modern zamanlardaki en güçlü yankılarından biridir.
Onun türkülerinde kendi hayatımızdan bir şey bulmamızın nedeni budur.
Çünkü söylediği yalnızca “onun” hikâyesi değildir.
Bizim hikâyemizdir.
ANADOLU ABDAL GELENEĞİNİN YÜZLERCE YILLIK YÜRÜYÜŞÜ İÇİNDE DİNLEMEK
Neşet Ertaş’ı anlamak istiyorsak onu yalnızca bir sanatçı olarak dinlememeliyiz.
Onu, Anadolu Abdal geleneğinin yüzlerce yıllık yürüyüşü içinde dinlemeliyiz.
Sazının tellerinde Muharrem Ertaş’ın, Muharrem Ertaş’ın sesinde daha eski ustaların, o ustaların sözlerinde ise Anadolu’nun kadim halk hafızasının izlerini aramalıyız.
Çünkü Neşet Ertaş yalnızca türküler söylemedi.
Bir hafızayı taşıdı.
Bir geleneği geleceğe ulaştırdı.
Yüzyılların sözünü kendi çağının insanına söyledi.
Ve belki de onun asıl büyüklüğü burada yatıyor:
Kendi kültürünün içinden çıkıp bütün insanlığın gönlüne seslenebilmesinde…
Bu yüzden Neşet Ertaş’ı anlamak için önce Anadolu’yu anlamak gerekir.
Anadolu’yu anlamak içinse o topraklarda yüzyıllardır sazıyla, sözüyle, şiiriyle ve gönlüyle yürüyen insanları dinlemek…
Ve onların sesini duyabilmek için gerçekten gönül gözünün açık olması gerekir.
